CÁCH LÀM CÂU NHẬN DIỆN THỂ LOẠI - PHẦN ĐỌC HIỂU NGỮ LIỆU THƠ

Nhận diện thể loại là một câu hỏi không thể thiếu trong đề kiểm tra đánh giá ở phần đọc hiểu. Đối với ngữ liệu đọc hiểu là thơ, đôi khi ta dễ nhầm thể thơ từ do với thể thơ có số chữ ( 4, 5, 6, 7,  nhất là khi cả bài thơ chỉ có 1,2 câu khác số chữ. Vậy làm cách nào để phân biệt? Trước hết cần năm chắc đặc điểm của mỗi thể thơ:

1. Thơ tự do

-Không bị ràng buộc bởi số câu, số chữ, vần điệu cố định.

-Nhịp điệu linh hoạt, có thể thay đổi tùy theo cảm xúc và ý đồ nghệ thuật của tác giả.

-Cấu trúc câu thơ không theo khuôn mẫu nhất định nhưng vẫn có tính nhạc điệu và hình ảnh giàu sức gợi.

2. Thơ lục bát

-Gồm các cặp câu 6 chữ (lục) – 8 chữ (bát), có thể kéo dài không giới hạn số cặp.

-Vần liên tiếp: Chữ thứ 6 của câu 6 vần với chữ thứ 6 của câu 8, chữ cuối của câu 8 lại vần với chữ thứ 6 của câu 6 tiếp theo.

-Nhịp điệu thường là 2/2/2 (câu 6) và 2/2/2/2 (câu .

3. Thơ 4 chữ

-Mỗi dòng có 4 chữ, số câu không cố định.

-Nhịp thường là 2/2 hoặc 4.

-Vần có thể là vần liền, vần cách hoặc linh hoạt theo ý đồ tác giả.

4. Thơ 5 chữ

-Mỗi dòng có 5 chữ.

-Nhịp phổ biến: 3/2 hoặc 2/3.

-Cách gieo vần: vần liền, vần cách, vần ôm.

-Thường giàu tính nhạc, phù hợp để diễn tả cảm xúc nhẹ nhàng hoặc sâu lắng.

5. Thơ 6 chữ

-Mỗi câu có 6 chữ.

-Nhịp phổ biến: 3/3 hoặc 2/2/2.

-Cách gieo vần: có thể giống thơ lục bát nhưng không bắt buộc.

6. Thơ 7 chữ (Thất ngôn)

-Mỗi câu có 7 chữ.

-Nhịp điệu thường: 4/3 hoặc 3/4.

-Có thể là thất ngôn tứ tuyệt (4 câu, thường theo luật Đường) hoặc thất ngôn bát cú (8 câu, có luật đối).

7. Thơ 8 chữ

-Mỗi câu có 8 chữ.

-Nhịp điệu: 4/4, 3/2/3, hoặc linh hoạt.

-Vần có thể liền hoặc cách, thường dùng để diễn tả cảm xúc trang trọng, sâu lắng.

8. Thơ song thất lục bát

-Gồm cặp câu 7 chữ – 7 chữ, tiếp theo là cặp 6 chữ – 8 chữ.

-Nhịp: câu 7 chữ thường có nhịp 3/4, câu 6 chữ nhịp 2/2/2, câu 8 chữ nhịp 2/2/2/2.

-Cách gieo vần:

          +Chữ cuối câu 7 đầu tiên vần với chữ thứ 5 câu 7 thứ hai.

          +Chữ cuối câu 7 thứ hai vần với chữ thứ 6 câu 6 tiếp theo.

          +Chữ cuối câu 6 vần với chữ thứ 6 câu 8 tiếp theo.

9. Thơ Thất ngôn bát cú Đường luật

-Cấu trúc: 8 câu, mỗi câu 7 chữ.

-Bố cục:

     +Đề (2 câu đầu): Giới thiệu, mở bài.

     +Thực (2 câu tiếp): Giải thích, triển khai ý.+Luận (2 câu tiếp): Bình luận, mở rộng.

     +Kết (2 câu cuối): Tổng kết, kết thúc bài thơ.

-Luật bằng – trắc: Theo nguyên tắc phối hợp giữa các thanh bằng (B) và trắc (T).

-Niêm: Câu 1 niêm với câu 2, câu 3 niêm với câu 4, câu 5 niêm với câu 6, câu 7 niêm với câu 8.

-Vần: Vần chân, gieo vần ở các câu 1, 2, 4, 6, 8 (các câu chẵn).

-Đối: Cặp câu 3-4 và 5-6 phải đối nhau cả về từ loại và ý nghĩa.

10. Thơ Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật

-Cấu trúc: 4 câu, mỗi câu 7 chữ.

-Bố cục:

     +Câu 1: Khai đề (mở bài).

     +Câu 2: Thực (triển khai ý).

     +Câu 3: Luận (phát triển, bình luận).

     +Câu 4: Kết luận.

-Vần: Gieo ở các câu 1, 2, 4 (vần chân).

-Luật: Có thể theo luật bằng – trắc như thất ngôn bát cú, nhưng không bắt buộc đối.

11. Thơ Ngũ ngôn tứ tuyệt Đường luật

-Cấu trúc: 4 câu, mỗi câu 5 chữ.

-Bố cục: Giống thơ thất ngôn tứ tuyệt nhưng ngắn hơn, súc tích hơn.

-Vần: Gieo ở các câu 1, 2, 4 (vần chân).

-Nhịp: Thường 2/3 hoặc 3/2.

-Nội dung: Diễn tả tình cảm, thiên nhiên, triết lý nhân sinh.

Ba thể thơ trên đều mang đặc trưng của thơ Đường luật: sử dụng vần chân, có luật bằng – trắc chặt chẽ, mang tính hàm súc và ý nghĩa sâu xa.

MỘT SỐ LƯU Ý VỚI NHỮNG TRƯỜNG HỢP KHÓ PHÂN BIỆT

Trường hợp đặc biệt: Nếu bài thơ toàn câu 8 chữ nhưng có một câu không phải 8 chữ thì thuộc thể nào?

-Nếu câu sai lệch chỉ có 1 hoặc 2 câu (không phải 8 chữ) → Đó là thể thơ tự do. Vì chỉ có thơ Lục bát, thơ Nôm Đường luật mới có biến thể ( ý kiến của thầy Đỗ Ngọc Thống)